Sibirya soğukları Türkiye'ye nasıl ulaşır? Oymyakon'dan Erzurum'a yolculuk

[HavaAdmin]

Merhaba,

Kasım geldi, 'Sibirya soğukları geliyor' başlıkları da gelecek. Bu ifade forumda en çok kullanılan ve en az anlaşılan kavramlardan biri; bir kere düzgün anlatmak istedim. Eğitim niteliğinde, uzun bir mesaj.

Sibirya yüksek basıncı nedir?
Kışın Sibirya'nın iç kesimlerinde (Yakutistan, Oymyakon ve Verhoyansk çevresi) kar örtüsü üstünde uzun gecelerle yüzey aşırı soğur; hava kütlesi ağırlaşır ve yerde 1.050-1.070 hPa'ya ulaşan devasa bir yüksek basınç oluşur. Bu, dünyanın en yüksek yer basınçlarının ölçüldüğü yerdir. Oymyakon'da Ocak ortalaması -46 °C civarıdır; -60'lar nadir ama görülür (kaynak: Roshydromet istasyon verileri).

Bu soğuk bize nasıl gelir?
Doğrudan gelmez. Oymyakon ile Erzurum arası 6.000 km ve arada Altay, Tanrı Dağları, Hazar var. Gelen şey hava kütlesinin kendisi değil, kütlenin batı kenarından kopan ve Rusya ovaları üzerinden güneybatıya sarkan uzantısıdır. Süreç:

1. Sibirya yüksek basıncı batıya genişler, Ural'ın batısında Rusya ovasına oturur.
   
2. Doğu Avrupa üzerinde kuzeyli-kuzeydoğulu akış kurulur; hava kütlesi Ukrayna ve Karadeniz'in kuzeyinden geçerek ısınır, ama yine de çok soğuktur.
   
3. Kütle Karadeniz üzerinden geçerken denizden nem alır; işte Marmara ve Karadeniz kıyılarının karı bu nemden gelir. Karadeniz olmasa İstanbul'a Sibirya'dan kuru soğuk gelir, kar gelmez.
   
4. İç ve Doğu Anadolu'ya ise Kafkaslar üzerinden ya da Karadeniz'i geçtikten sonra ulaşır; deniz etkisi bittiği için kuru ve çok soğuktur.
   

Yolculukta ne kaybeder?
Oymyakon'da 850 hPa'da -35 olan hava, Rusya ovasında -25'e, Karadeniz'in kuzeyinde -18'e, İstanbul üzerinde -10 ile -12'ye iner. Erzurum'a Kafkaslar'dan ulaşan kol -20'yi koruyabilir. Yani 'Sibirya soğuğu' İstanbul'a ulaştığında zaten dört kez ısınmış bir kütledir; yine de yeterlidir.

Balkan soğuğundan farkı
Balkan kaynaklı soğuk İskandinavya-Orta Avrupa üzerinden gelir, daha nemli ve daha kısa ömürlüdür; kar getirir, iki günde biter. Sibirya kaynaklı soğuk kuru, uzun ömürlü ve derindir; 2004 Şubat ve 2022 Ocak gibi olaylarda kar bir hafta kalkmamıştır.

Nasıl tanınır?
Model haritalarında Rusya ovasında 1.045 hPa üstü yer basıncı, Karadeniz'in kuzeyinde 850 hPa'da -15 altı ve yüzeyde kuzeydoğulu akış. Üçü birlikte varsa 'Sibirya kaynaklı' demek uygundur; aksi halde 'kuzeyden soğuk hava' yeterlidir.

Sorular ve eklemeler için başlık açık; sözlüğe de ekleyeceğim.